a

اینستاگرام

تمامی حقوق مادی و معنوی این وب سایت محفوظ و متعلق به موسسه مهر عدالت می باشد.

9:00 - 18:00

ساعات کاری : شنبه تا پنجشنبه

031-34417813-14

تماس برای مشاوره

اینستاگرام

جستجو
فهرست
 

جهل به قانون

خانه > کیفری  > جهل به قانون

جهل به قانون

 مقدمه

در علم حقوق عبارتی مرسوم است که طبق آن جهل به قانون رافع مسئولیت نیست مفهوم جهل در رشته حقوق کاربرد زیادی دارد و از اهمیت ویژه ای برخوردار است. جهل به قانون یا جهل به حکم در فقه و حقوق اسلامی به معنای بی اطلاعی از قانون است که منتشر شده و موعد اجرای آن سپری شده است . در واقع پس از انتشار قانون فرض ظاهر بر این است که همه از آن آگاه شده‌اند و قانونگذار در موارد معدود خلاف این امر را می پذیرد طبق ماده ۲ قانون مدنی قوانین ۱۵ روز پس از انتشار در سراسر کشور لازم الاجرا است مگر آن که در خود قانون ترتیب خاصی برای موقع اجرا مقرر شده باشد. در صورت تردید در علم یا جهل به قانون فرض بر عالم بودن است و مدعی نمی‌تواند به اصل عدم اطلاع استناد کند. در این تحقیق ابتدا مفهوم لغوی و اصطلاحی جهل را مورد بررسی قرار می دهیم سپس به بررسی جهل موضوعی و جهل حکمی می‌پردازیم.

 

  • مفهوم جهل

در زبان فارسی جهل معادل نادانی است از این رو فردی که علم ندارد جاهل یا نادان خوانده می شود در واقع جهل در لغت به معانی مختلفی به کار می‌رود که اساس این معانی به علم برمی‌گردد جهل بسته به متعلق آن به جهل موضوعی و حکمی تقسیم میشود. ماده ۲ قانون مدنی مبتنی بر این فرض قانونی است که پس از گذشت ۱۵ روز از انتشار قانون همه به آن آگاه هستند و جهل به قانون عذر موجه محسوب نمی شود و اگر کسی  در راه حصول علم  قانون کوشش نکرد  به بهانه این تقصیر  نباید از تحمل  پیامد افعال خود معاف گردد جز در موارد نادر که باید اثبات شود. در تایید این مطلب یکی از شعب دیوان عالی کشور چنین اظهار نظر کرده است : جهل و گرفتاری‌های متهم موجب معافیت او از مجازات عملی که قانون ممنوع و برای مرتکب مجازات تعیین شده نخواهد بود.(حکم شماره ۲۹۳_۲۰/۲/۱۷).

  • مواردی که جهل به قانون پذیرفته می شود

اثبات خلاف فرض اطلاع از قانون در چند مورد ممکن است:

  1. هرگاه پذیرش ادعای جهل موجب تامین مقصود مقنن از وضع آن قانون شود مثلاً مقنن در جهت حمایت از وراث وصیت زاید بر ثلث را نافذ نمی داند حال اگر وارثی به خاطر جهل به قانون وصیت زائد بر ثلث  را اجرا کند می‌تواند با اثبات  جهل خود به این قاعده مال پرداخت شده را مسترد نماید .
  2. جایی که جهل جنبه همگانی داشته باشد .
  3. جایی که تحصیل علم عادتا ممکن نباشد و یا جهل به حکم (قانون) شرعا عذر محسوب شود.
  • جهل موضوعی و حکمی

جهل موضوعی در جایی مطرح است که متعلق به جهل موضوع یک حکم باشد در واقع جهل به موضوع جرم است در حالی که متعلق به جهل حکمی حکم یک مسئله می باشد.

به عنوان مثال اگر فردی هنگام معامله یک خودروی خارجی در منطقه آزاد تجاری کیش نداند که آیا حکم معامله خودرو در آنجا مانند سرزمین ایران است یا نه در واقع جهل او جهل به حکم است این حکم می‌تواند اعم از ممنوع بودن یا مجاز بودن معامله خودرو ، محدودیت های خرید و فروش خودرو و … باشد. اما اگر او به رغم علم حکم معامله خودروی خارجی در منطقه تجاری کیش در خصوص شمول این حکم بر نوع خاص از خودرو جهل داشته باشد جهل او موضوعی است به عنوان مثال ،نداند آیا  خودروی تویوتا کمری مدل ۲۰۱۵ هنوز مشمول این حکم است یا نه؟!

میان جهل حکمی و جهل موضوعی اگر چه به لحاظ نظری می توان شکلی قاطع ترسیم کرد ولی در عمل هر از گاهی تشخیص این دو از یکدیگر کار آسانی نیست در مثالی که بیان شد اگر فردی تویوتا کمری مدل ۲۰۱۵ را معامله کند بعد متوجه شود که در این خصوص جاهل بوده است هم می تواند بگوید من نسبت به موضوع حکم جاهل بودن و هم می تواند مدعی باشد من نسبت به خود حکم جاهل بوده‌ام.

در جهل موضوعی ،جهل به موضوع جرم است در اینجا مرتکب مجازات نمی شود برای مثال مردی نمی‌داند که این خانم همسر وی نیز و با او رابطه زناشویی برقرار می کند در اینجا نمی‌توانیم آنها را به زنا محکوم کنیم چون اصلاً در موضوع جرم جاهل بوده‌اند.(ماده ۲۲۳ قانون مجازات اسلامی).

در جهل موضوعی، جهل به  کیفیات مشدده نیز داریم به این معنی که مرتکب به جرم ساده محکوم می شود برای مثال یک شخصی به رئیس جمهور توهین میکند ولی نمیداند که توهین وی برعلیه رئیس‌جمهور است. در قانون چون توهین به رئیس جمهور مجازات مشدد دارد  ولی در این جا آن شخص اطلاعی نداشته که این فرد رییس جمهور است، در این صورت به مجازات توهین ساده محکوم خواهد شد.

در جهل حکمی اگر جرم به نوع یا میزان مجازات  باشد در این‌جا جهل هیچ تاثیری ندارد و مرتکب به همان میزان مجازات محکوم می شود طبق ماده ۱۵۵ قانون مجازات اسلامی جهل به حکم مانع از مجازات مرتکب نیست مگر اینکه تحصیل علم عادتاً برای وی ممکن نباشد یا جهل به حکم شرعا عذر محسوب شود برای مثال شخصی اطلاع نداشته باشد که جرم توهین چه میزان شلاق دارد یا نداند جرم قتل مجازاتش قصاص است یا به تعبیری می داند که این عملش یا کشتن دیگری جرم است ولی میزان مجازات را نمی داند در اینجا جهل وی هیچ تاثیری ندارد و مجازات خواهد شد.

نکته‌ای که حائز اهمیت است این است که  در جهل حکمی، جهل به جرم بودن عمل ارتکابی اگر در حدود باشد مرتکب مجازات نمی‌شود مثلاً شما ندانید که جرم زنا از جرایم حدی است در واقع به حکم این جرم شما جهل دارید در این صورت مجازات نمی شوید در واقع طبق ماده ۲۱۷ قانون مجازات اسلامی به حرمت شرعی رفتار ارتکابی آگاه نبوده‌اید .ولی در بقیه جرائم مرتکب مجازات خواهد شد مگر اینکه تحصیل علم عادتاً برای آن مجرم ممکن باشد یا جهل به حکم شرعا عذر محسوب شود. زیرا اگر حصول علم به قانون ناممکن یا فهم درست آن از قدرت انسان خارج باشد نپذیرفتن ادعای جهل ظالمانه خواهد بود مانند کسی که در جای درست داره یا در منطقه‌ای که به اشغال نظامی درآمده زندگی می کند و نمی تواند به هیچ وجه از احکام و مقررات قانونی اطلاع حاصل کنند.

 

منابع

1- اردبیلی،محمد علی، حقوق جزای عمومی،بنیاد حقوقی میزان،چاپ سی و پنجم،پاییز۱۳۹۳

2- غفوری، احمد، شرح آزمونی قانون مجازات اسلامی، زمستان 1398 ، آریاداد، چاپ 24

 

بدون دیدگاه

دیدگاه خود را بنویسید