a

اینستاگرام

تمامی حقوق مادی و معنوی این وب سایت محفوظ و متعلق به موسسه مهر عدالت می باشد.

9:00 - 18:00

ساعات کاری : شنبه تا پنجشنبه

031-34417813-14

تماس برای مشاوره

اینستاگرام

جستجو
فهرست
 

جرایم اطفال و نوجوانان و نحوه رسیدگی کیفری آنها

خانه > کیفری  > جرایم اطفال و نوجوانان و نحوه رسیدگی کیفری آنها

جرایم اطفال و نوجوانان و نحوه رسیدگی کیفری آنها

مقدمه

فرض نخستین قانون گذار این است که طفل یعنی کسی که به سن بلوغ نرسیده است که سن بلوغ در دختران ۹ سال تمام قمری و پسران ۱۵ سال تمام قمری است یعنی با رسیدن به این سن شایستگی و اهلیت لازم را برای پذیرفتن تکلیف و مسئولیت پیدا می‌کند. علی القاعده به موجب حکم ماده ۱۴۶ قانون مجازات اسلامی افراد نابالغ مسئولیت کیفری ندارند و معاف از مجازات هستند لکن این معافیت مانع از اخذ تدابیر تامینی و تربیتی در قبال آنان نیست در واقع حقوق کیفری اسلام نظام عقلانی و سیاست سنجیده ای دارد به این صورت که نتوان آن را به طور کلی از هرگونه مسئولیتی دانسته و برای آنان مسئولیتی مانند افراد بالغ درنظر نگرفته تصمیمی که این دادگاه درباره جرایم اطفال و نوجوانان بزهکار می‌گیرد. تلفیقی از اقدامات تامینی و تربیتی و مجازات ها در نظام های دادرسی کیفری کشورها از جمله کشور ایران، دادگاه ویژه اطفال با صلاحیت اختصاصی رسیدگی به اتهامات اطفال و نوجوانان تشکیل شده است این نکته را نیز باید گفت که قانونگذار در مقررات جدید قانون مجازات اسلامی برای اطفال و نوجوانان بالغ ۹ تا ۱۸ سال در جرایم تعزیری باب تازه‌ای گشوده است و مسئولیت تدریجی برای آنان قائل شده است در این باره توضیح بیشتری در ادامه خواهیم داد به نظر می رسد که نحوه رسیدگی کیفری ویژه اطفال در جهت رسیدن به هدف مقدس تعلیم و تربیت و حفظ مصالح کودکان بزهکار پیش‌بینی شده است.

 

دوران کودکی و نوجوانی

قانون مجازات اسلامی با الهام از احکام شرع اساس مسئولیت کیفری اطفال و نوجوانان را از سن بلوغ نهاده است. بلوغ دوران گذر از کودکی به بزرگسالی است و مصدری از ریشه بلغ یعنی رسیدن، کمال و نمو تمام می‌باشد. اکثر فقیهان امامیه سن بلوغ را در دختران ۹ سال و در پسران ۱۵ سال تمام قمری می دانند. دوران طفولیت را قانونگذار به 2 دوره تقسیم کرده: ۱- دوره فقدان مسئولیت کیفری. ۲- دوره برخورداری از مسئولیت کیفری نسبی. در دوره اول از تولد طفل آغاز و با فرا رسیدن به سن بلوغ پایان می یابد و در صورت ارتکاب جرم در این دوره ممکن است اقدامات تامینی و تربیتی در باره آنان اعمال شود چون گفته می‌شود در این دوره کودک توانایی درک کارهایی که کرده و پیامدهای آن را نداشته است و از شمول مقررات کیفری حمکاً خارج است.

در این باره باید گفت که قانون گذار در ماده ۸۸ قانون مجازات اسلامی مقرر کرده که اطفال کمتر از ۹ سال که مرتکب جرایم تعزیری می‌شوند هرگونه تصمیم قضایی در مورد آنها منتفی است ولی در خصوص جرایم حد یا قصاص متفاوت است و هرگونه اقدامات تامینی و تربیتی از آغاز تولد تا سنی بلوغ می باشد به هر حال آنچه که مسلم است این است که در این دوره اول مسئولیت کیفری ندارد.

در خصوص نوجوانان، اگر هنگام ارتکاب جرمی بین ۱۵ تا ۱۸ سال تمام شمسی سن داشته باشد اعم از دختر و پسر مسئولیت کیفری دارند و قانون مجازات اسلامی در ماده ۸۹ برای آنها مجازات تعیین کرده است ولی این مسئولیت به شدت مجازات بزرگسالان نیست . به موجب ماده ۹۱ قانون مجازات اسلامی هر گاه افراد بالغ کمتر از ۱۸ سال در جرایم موجب حد یا قصاص، مرتکب جرم می‌شوند که ماهیت جرم و یا حرمت آن را درک نکرده و یا در رشد و کمال عقل آنها تردیدی وجود داشته باشد حسب مورد با توجه به سن آنها به مجازات های اقدامات تامینی و تربیتی اطفال و نوجوانان محکوم می‌شوند. نکته ای که حائز اهمیت است این است که تنها بلوغ نشانة رشد و کمال عقل نیست و اگر ثابت شود که هنگام ارتکاب جرم، نوجوان، بالغ مجنون بوده یا به آشفتگی روانی دچار شده باشد از مجازات معاف است و قرار موقوفی تعقیب صادر می‌شود. ملاک تشخیص رشد و کمال عقل هنگام ارتکاب جرم نظر پزشکی قانونی است که قاضی دادگاه می تواند نظرآن را استعلام کند.

تصمیم‌های دادگاه بر حسب اینکه کودک یا نوجوان بزهکار به جرایم تعزیری و جرایم موجب حد یا قصاص متهم باشد در هر مقطع سنی متفاوت است در ادامه بیان می کنیم.

 

اطفال و نوجوانان ۹تا۱۵سال در جرائم تعزیری

جرایم تعزیری جرایمی هستند که نوع و مقدار آن در شرع مشخص نشده و به نظر قاضی دادگاه واگذار شده است مثل حبس، جزای نقدی، شلاق . طبق بند الف ماده ۸۸ قانون مجازات اسلامی نوجوانان بین ۹ تا ۱۵ سال افزون بر تسلیم طفل یا نوجوان به والدین و اولیاء یا سرپرست قانونی با اخذ تعهد به تادیب و تربیت و مواظبت هرگاه مصلحت طفل یا نوجوان اقتضاء کند دادگاه می‌تواند از اشخاص مذکور تعهد به انجام دادن تکالیف از قبیل موارد ذیل و اعلام نتیجه به دادگاه در مهلت مقرر نیز اخذ نماید:

1.معرفی تبیین نوجوان به مددکار اجتماعی و روانشناس و دیگر متخصصان و همکاری با آنان

2.فرستادن طرف نوجوان به یک موسسه آموزشی و فرهنگی به منظور تحصیل یا حرفه آموزی

3.اقدام لازم جهت درمان و ترک اعتیاد تریاک و نوجوان تحت نظر پزشک

4.جلوگیری  از معاشرت و ارتباط مضرطفل یا نوجوان با اشخاص به تشخیص دادگاه

5.جلوگیری از رفت آمد طفل یا نوجوان به محل‌های معین

مطابق بند ب ماده 88 اگر والدین یا سرپرست قانونی طفل و نوجوان صلاحیت نداشته باشند و یا امکان دسترسی به آنها موجود نباشد دادگاه می تواند نوجوانان و یا طفل بزهکار را به اشخاص حقیقی یا حقوقی با الزام انجام دادن دستور های مذکور بسپارد. حال چه موقع والدین صلاحیت نگهداری از طفل و نوجوان را ندارد طبق ماده ۱۱۷۳ قانون مدنی مصادیق عدم صلاحیت والدین عبارتند از:

1.اعتیاد زیان آور به الکل مواد مخدر و قمار

2.اشتهار به فساد اخلاقی و فحشا

3.ابتلا به بیماری های روانی با تشخیص پزشکی قانونی

4.سوء استفاده از طفل یا اجبار او به ورود در مشاغل ضد اخلاقی مانند فساد و فحشا تکدی‌گری و قاچاق

5.تکرار ضرب و جرح خارج از حد متعارف

البته تسلیم طفل به اشخاص واجد صلاحیت منوط به قبول آنان است.

 

اطفال و نوجوانان ما بین ۱۲ تا ۱۵ سال به وسیله قاضی دادگاه نصیحت شده و یا اخطار و تذکر و یا اخذ تعهد کتبی به عدم تکرار جرم از آنها گرفته می‌شود . در مورد اطفال و نوجوانانی که مرتکب جرایم تعزیری درجه 1 تا ۵ شده‌اند باید آنها را در کانون اصلاح و تربیت به مدت سه ماه تا یک سال نگهداری کرد که اعمال این قانون الزامی است.

 

اطفال و نوجوانان ۱۵تا۱۸ سال در جرایم تعزیری

طبق ماده ۸۹ قانون مجازات اسلامی حکم محکومیت این گروه از نوجوانان بزهکار بر اساس نوع و میزان مجازات قانونی جرم تعزیری به مجازات های زیر خلاصه می شود:

1.نگهداری در کانون اصلاح و تربیت

2.جزای نقدی

3.خدمات عمومی رایگان که ساعات ارائه خدمات عمومی بیش از ۴ ساعت در روز نیست .

دادگاه می تواند با توجه به وضع متهم و جرم ارتکابی به جای نگهداری در کانون اصلاح و تربیت و جزای نقدی و اقامت در منزل در ساعاتی که دادگاه معین می کند یا به نگهداری در کانون اصلاح و تربیت در دو روز آخر هفته حسب مورد برای سه ماه تا پنج سال حکم دهد(تبصره 2 ماده 89). همچنین دادگاه می‌تواند با توجه به وضعیت نوجوان و رفتار او در مدتی که در کانون اصلاح و تربیت به رفتار کرده یک بار در رای خود تجدیدنظر کند. به این معنی که مدت نگهداری را تا یک سوم کاهش دهد یا اینکه نگهداری را به تسلیم نوجوان ولی یا سرپرست قانونی و تبدیل کند. در صورتی دادگاه تجدید نظر خواهد کرد که نوجوان حداقل یک پنجم از مدت نگهداری در کانون اصلاح و تربیت را گذرانده باشد. رای دادگاه در این مورد قطعی است.

 

اطفال و نوجوانان در جرایم حدود و قصاص

 

درجرایم موجب حدیا قصاص که مرتکب دختر زیر 9سال قمری باشد، یکی از اقدامات تامینی و تربیتی بندهای الف تا پ ماده 88قانون مجازات اسلامی یعنی تسلیم به والدین،تسلیم به اشخاص حقیقی و حقوقی دیگر،نصیحت به وسیله قاضی.

 

در خصوص دختران 9سال قمری تا18 سال، اصل بر این است که به مجازات جرم ارتکابی محکوم می شود،مگر اینکه ماهیت جرم انجام شده و یا حرت ان را درک نکنند و یا در رشد و کمال عقل انان شبهه وجود داشته باشد که در این صورت طبق ماده 91قانون مذکور،به اقدامات تامینی تربیتی محکوم می شوند.

در جرایم موجب حد و قصاص که مرتکب پسرزیر 12سال قمری باشد،اقدامی که توسط دادگاه اتخاذ می شود، یکی از اقدامات بندهای الف تا پ ماده 88 قانون مذکور یعنی تسلیم به والدین،تسلیم به اشخاص حقیقی و حقوقی دیگر،نصیحت به وسیله قاضی می باشد.

در مورد پسران 12تا15 سال قمری، یکی از اقدامات بند های ت و ث ماده88 قانون مذکور یعنی، اخطار و تذکر و یا اخذ تعهد کتبی به عدم تکرار جرم، نگهداری در کانون اصلاح و تربیت از سه ماه تا یکسال صورت می گیرد.

در مورد پسران 15تا18سال قمری، اصل بر این است که به مجازات جرم ارتکابی محکوم می شود مگر اینکه ماهیت جرم انجام شده و یا حرمت ان را درک نکنند و یا در رشد و کمال عقل انان شبهه وجود داشته باشد که در این صورت به اقدامات تامینی تربیتی محکوم می شود.

 

نگهداری اطفال و نوجوانان در کانون اصلاح و تربیت اطفال

طبق ماده ۱۷ آیین نامه اجرایی سازمان زندانها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور مصوب آذر ۱۳۸۴ ،کانون اصلاح و تربیت مرکزی است که نگهداری، تهذیب و تربیت اطفال و نوجوانان بزهکار کمتر از ۱۸ سال تمام را برعهده دارد. این کانون دارای سه قسمت است قسمت اول اختصاص دارد به متهمانی که دادگاه هنوز درباره آنها تصمیم نگرفته و نگهداری این متهمان به صورت موقت است در قسمت دوم اختصاص به کودکانی دارد که دادگاه به موجب قانون نگهداری آنان را به منظور تربیت ضروری تشخیص داده است قسمت سوم مختص بزهکاران بیش از ۱۵ سال تمام است که زندان نام دارد همانطور که قبلاً گفتیم در هر یک از این قسمت ها کودکان با توجه به سن ،استعداد و آگاهی که دارند علاوه بر تربیت از آموزش های فنی و حرفه‌ای نیز بهره مند خواهند شد و به تحصیل ادامه خواهند داد.

 

دادگاه ویژه اطفال و نوجوانان

یکی از موضوعات مهم در خصوص بزهکاری اطفال و نوجوانان مسئله آیین دادرسی و صلاحیت دادگاه رسیدگی کننده به جرایم اطفال است در واقع روحیه خاص اطفال و نوجوانان ایجاب می‌کند که در صورت ارتکاب جرم توسط آنها علل جرم و شخصیت آنها به خوبی شناخته شود تا روش‌ها و واکنش‌های مناسب برای اصلاح آنها و پیشگیری از ارتکاب مجدد جرم اتخاذ گردد. طبق ماده ۳۰۴ قانون آیین دادرسی کیفری به کلیه جرایم اطفال و افراد کمتر از ۱۸ سال تمام شمسی در دادگاه اطفال و نوجوانان رسیدگی می‌شود، درهرصورت محکومان بالای سن ۱۸ سال تمام موضوع این ماده در بخش نگهداری جوانان که در کانون اصلاح و تربیت ایجاد می‌شود نگهداری می‌شوند احتمالاً تا پایان دوره محکومیت، محکومان بالای سن ۱۸ سال در بخش جوانان کانون نگهداری خواهند شد پس در واقع به دلیل این که این دادگاه صلاحیت اختصاصی دارد به جرایم افراد بالای ۱۸ سال تمام رسیدگی نمی‌کند و ملاک صلاحیت این دادگاه سن مرتکب است که هرگاه سخن از ملاک سن مرتکب گفته می شود ملاک سن  در زمان ارتکاب جرم است اما با توجه به تبصره ۲ ماده ۳۰۴ قانون آیین دادرسی کیفری ،سن مرتکب در زمان شروع به رسیدگی ملاک است به گونه ای که اگر متهم هنگام شروع به رسیدگی جرم او زیر ۱۸ سال تمام سن داشته باشد دادگاه صالح به رسیدگی اتهام او دادگاه اطفال و نوجوانان است در غیر اینصورت اتهام وی باید در دادگاه کیفری صالح مورد رسیدگی قرار گیرد همچنین صلاحیت این دادگاه منحصر به جرم خاصی نیست و به کلیه جرائم این اشخاص در این دادگاه رسیدگی می‌شود در خصوص صلاحیت دادگاه اطفال و نوجوانان از نظر سن مرتکب و نوع جرم، ماده ۳۱۵ قانون آیین دادرسی کیفری یک استثناء قائل شده است و قانونگذار دادگاه کیفری یک ویژه رسیدگی به جرایم نوجوانان را برای رسیدگی به جرایم داخل در صلاحیت این دادگاه یا دادگاه انقلاب که با تعدد قاضی رسیدگی می‌شود و توسط افراد بالغ زیر ۱۸ سال تمام شمسی رخ می دهد پیش بینی کرده است ولی متهم از کلیه امتیازاتی که در دادگاه اطفال و نوجوانان اعمال می‌شود نیز در این دادگاه بهره‌مند می‌گردد.

مستند به ماده ۲۹۸ قانون آیین دادرسی کیفری، دادگاه اطفال و نوجوانان با حضور یک قاضی و یک مشاور تشکیل می شود که نظر مشاور مشورتی است و طبق ماده ۴۰ پیمان نامه حقوقی کودک کودکان مجرم حق  برخورداری  از امکان دفاع از خود امکان دسترسی به مشاوره حقوقی را دارند . شرایط این مشاور و همچنین شرایط قاضی در این دادگاه را مواد ۴۰۹ و ۴۱۰ قانون آیین دادرسی کیفری بیان کرده است.

لازم به ذکر است که طبق تبصره ماده ۲۹۸ قانون آیین دادرسی کیفری در هر حوزه قضایی شهرستان یک یا چند شعبه دادگاه اطفال و نوجوانان بر حسب نیاز تشکیل می شود و تا زمانی که در محل این دادگاه نباشد به کلیه جرایم اطفال و نوجوانان به جز جرایم مشمول ماده ۳۱۵ این قانون در شعبه دادگاه کیفری دو یا دادگاهی که وظایف آن را انجام می‌دهد، رسیدگی می‌شود. ماده ۳۱ همین قانون تشکیل پلیس ویژه اطفال و نوجوانان را در نیروی انتظامی پیش‌بینی کرده است.

در حقوق ایران عنوان فصل ۵ از باب دوم قانون آیین دادرسی کیفری اختصاص به ترتیب رسیدگی به جرایم اطفال و نوجوانان دارد.

 

حضوری بودن رای

در رسیدگی به اتهامات اطفال و نوجوانان با وجود دسترسی به آنان ممکن است مصالح و منافع ایشان اقتضاء داشته باشد که رسیدگی در تمام یا قسمتی از مراحل دادرسی در خیابان انجام شود. در این ها رای صادره در پایان رسیدگی حضوری است مستند به ماده ۴۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری ایران که مقرر می دارد در صورتی که مصلحت طفل اقتضاء نماید رسیدگی در قسمتی از مراحل دادرسی در غیاب متهم انجام خواهد گرفت و در هر حال رای دادگاه حضوری محسوب می شود. در جمع بندی این تحقیق باید گفت که تصمیمات دادگاه اطفال و نوجوانان قابل تجدید نظر خواهی می باشد و مرجع صادر کننده رای برحسب گزارش هایی که از وضعیت طفل در دوران نگهداری و مراقبت تحت نظر مسئولان می گیرد، می تواند در تصمیمات اتخاذ شده قبلی تجدید نظر کند و چنانچه قاضی متوجه شود که تربیت و اصلاح کودک یا نوجوان محقق شده یا غریبه تحقق است باید برای مدت نگهداری تخفیف آن و یا عدم اجرای تصمیمات پیش بینی شده را انجام دهد.

 

منابع

1.خالقی،علی،نکته ها در قانون ایین دادرسی کیفری،شهردانش،چاپ یازدهم، 1397

2.اردبیلی،محمد علی،حقوق جزای عمومی،جلد اول و دوم،نشر میزان،چاپ سی و نهم،1394

3.میرمحمد صادقی،حسین،جرایم علیه اموال و مالکیت،بنیاد حقوقی میزان،چاپ پنجاه و چهارم،1397

4. قانون آیین دادرسی کیفری

بدون دیدگاه

دیدگاه خود را بنویسید